Cách phòng suy dinh dưỡng ở trẻ, dấu hiệu và nguyên nhân dễ bỏ sót

Suy dinh dưỡng ở trẻ không phải lúc nào cũng là hình ảnh một em bé gầy trơ xương. Nhiều bé trông vẫn bụ bẫm, ăn hết bát mỗi bữa, nhưng khi đo lại thì chiều cao tụt dần so với chuẩn theo tháng tuổi. Đó cũng là một dạng suy dinh dưỡng, và là dạng dễ bị bỏ sót nhất.

Bài viết này nói về cách nhận ra tình trạng thiếu hụt từ sớm, lý do vì sao trẻ ăn đủ bữa vẫn có thể chậm lớn, và những việc cha mẹ làm được ở từng giai đoạn để phòng ngừa, thay vì đợi đến lúc con sụt cân mới lo chữa.

Suy dinh dưỡng ở trẻ là gì và làm sao nhận ra sớm

Nói ngắn gọn, suy dinh dưỡng là khi cơ thể trẻ không nhận đủ năng lượng và dưỡng chất để phát triển đúng với tiềm năng của lứa tuổi. Nó diễn ra âm thầm, tính bằng tháng, nên cách phát hiện đáng tin nhất là theo dõi biểu đồ tăng trưởng chứ không phải nhìn bằng mắt.

Ba dạng thường gặp

Nhẹ cân là cân nặng thấp hơn chuẩn so với tuổi. Thấp còi là chiều cao không đạt, phản ánh thiếu hụt kéo dài và ảnh hưởng lâu dài nhất đến tầm vóc. Gầy còm là cân nặng thấp so với chiều cao, thường xảy ra sau một đợt ốm hoặc tiêu chảy dài ngày. Một bé có thể rơi vào nhiều dạng cùng lúc.

Dấu hiệu cha mẹ hay bỏ qua

Ngoài đường cân nặng đi ngang nhiều tháng liền, còn vài dấu hiệu nên để ý: con biếng ăn kéo dài, da xanh, tóc thưa dễ rụng, hay ốm vặt và mỗi lần ốm lại lâu khỏi, chậm biết ngồi biết đi so với bạn cùng tuổi, kém linh hoạt và ít hào hứng chơi đùa. Từng dấu hiệu riêng lẻ có thể không nói lên gì, nhưng gộp lại là lúc nên cho con đi khám.

Vì sao trẻ ăn đủ bữa vẫn bị suy dinh dưỡng

Đây là phần khiến nhiều cha mẹ ức chế nhất: bữa nào cũng ép ăn hết, vẫn nấu đủ món, mà con không lên cân. Lượng thức ăn đưa vào miệng chỉ là một nửa câu chuyện, nửa còn lại là cơ thể có hấp thu được hay không.

Đường ruột mất cân bằng vi sinh. Sau mỗi đợt dùng kháng sinh dài ngày, hệ vi khuẩn có lợi trong ruột bị quét sạch cùng vi khuẩn gây bệnh. Trong lúc hệ này chưa hồi phục, việc tiêu hóa và hấp thu chất dinh dưỡng đều kém đi, phân sống, đầy hơi là biểu hiện thường thấy.

Thiếu men tiêu hóa. Một số trẻ tiết không đủ enzyme để cắt nhỏ thức ăn thành dạng cơ thể dùng được, nên chất bổ đi qua ruột rồi ra ngoài gần như nguyên vẹn.

Ốm vặt liên miên. Trẻ hay bị viêm hô hấp, tiêu chảy thì mỗi đợt ốm vừa chán ăn vừa mất chất, khỏi được vài hôm lại ốm tiếp. Vòng lặp này bào mòn cân nặng nhanh hơn nhiều so với một bữa ăn thiếu.

Khẩu phần lệch nhóm. Bát bột, bát cháo chỉ toàn tinh bột với nước rau, thiếu hẳn thịt cá và dầu mỡ. Con no bụng nhưng không có nguyên liệu để dựng cơ, dựng xương. Đây là lỗi phổ biến khi nấu ăn dặm.

Ăn dặm sai thời điểm. Cho ăn dặm trước 4 tháng khiến ruột non chưa kịp thích nghi, dễ rối loạn tiêu hóa. Ngược lại, kéo dài chỉ bú sữa quá 6 tháng thì sữa không còn đủ năng lượng và sắt cho nhu cầu đang tăng nhanh.

Phòng suy dinh dưỡng theo từng giai đoạn

Cửa sổ quan trọng nhất là 1000 ngày đầu, tính từ lúc mang thai đến khi con tròn 2 tuổi. Bỏ lỡ giai đoạn này, phần thiếu hụt rất khó bù lại về sau.

Khi mang thai

Mẹ ăn đủ và đa dạng, tăng cân trong khoảng khuyến nghị, uống bổ sung sắt, axit folic, canxi theo chỉ định và khám thai đều. Trẻ nhẹ cân lúc sinh có xuất phát điểm thấp hơn và dễ suy dinh dưỡng trong năm đầu.

Sáu tháng đầu

Bú mẹ hoàn toàn, không cần thêm nước hay bất cứ thức ăn nào khác. Nếu mẹ thiếu sữa, cần được hỗ trợ cách cho bú đúng trước khi tính đến sữa công thức, và khi phải dùng sữa ngoài thì pha đúng tỷ lệ, không pha loãng để tiết kiệm.

Từ 6 đến 24 tháng

Bắt đầu ăn dặm đúng lúc, tăng dần độ đặc và độ thô. Mỗi bát bột hay cháo phải có đủ bốn nhóm: tinh bột, đạm, chất béo và rau củ, trong đó dầu ăn là thứ hay bị quên nhất. Vẫn duy trì sữa song song với bữa ăn.

Sau 2 tuổi

Con ăn cơm cùng gia đình với khẩu phần nhỏ hơn, giữ ba bữa chính và hai bữa phụ. Cân đo mỗi tháng một lần và chấm lên biểu đồ để bắt sớm nếu đường tăng trưởng chững lại.

Men vi sinh và sữa cao năng lượng, có cần không

Khi con chậm lên cân, phản xạ đầu tiên của nhiều gia đình là mua men vi sinh, sữa cao năng lượng hay siro ăn ngon. Những sản phẩm này có chỗ dùng, nhưng không phải giải pháp gốc và cũng có mặt cần cân nhắc.

Men vi sinh giúp ích rõ nhất trong và ngay sau đợt kháng sinh hoặc tiêu chảy, còn dùng quanh năm như thực phẩm bổ sung thì hiệu quả không chắc chắn và khá tốn kém. Sữa cao năng lượng lại dễ làm con ngang dạ, bỏ bữa chính, nên chỉ dùng theo hướng dẫn của bác sĩ dinh dưỡng chứ không thay bữa ăn. Quan trọng hơn cả, không sản phẩm nào bù được cho một khẩu phần hằng ngày thiếu đạm, thiếu dầu và ít đổi món. Tiền nên đầu tư vào bữa ăn trước, vào hộp bổ sung sau.

Mẹo hay

• Giữ một cuốn sổ nhỏ ghi cân nặng, chiều cao mỗi tháng và chấm lên biểu đồ tăng trưởng in sẵn, dễ thấy xu hướng hơn nhiều so với nhớ trong đầu.
• Luôn cho một đến hai thìa cà phê dầu ăn hoặc mỡ vào mỗi bát cháo, bột của trẻ dưới 2 tuổi, đây là nguồn năng lượng đậm đặc mà bụng nhỏ của con rất cần.
• Sau mỗi đợt con ốm, tăng thêm một bữa phụ giàu đạm mỗi ngày trong khoảng hai tuần để bù lại phần đã mất, đừng vội quay về khẩu phần cũ.
• Đổi món trong cùng một nhóm chất thay vì lặp mãi một kiểu, ví dụ luân phiên thịt, cá, trứng, tôm, đậu để con nhận đủ loại axit amin và vi chất.
• Không kéo bữa ăn quá 30 phút và không cho xem điện thoại khi ăn, trẻ tập trung vào việc ăn sẽ ăn được nhiều hơn và tiêu hóa tốt hơn.

Nhìn lại toàn bộ, phòng suy dinh dưỡng ít khi cần đến thứ gì cầu kỳ. Nó là chuỗi bữa ăn đều đặn, đủ nhóm chất, ngày này qua ngày khác, mà phần nền của bữa ăn đó với trẻ Việt gần như luôn là bát cháo hoặc bát cơm nấu từ gạo.

Vì phần nền đó xuất hiện mỗi ngày nên chất lượng hạt gạo cũng đáng để chọn kỹ. Một loại gạo hạt mềm, ninh cháo nhanh nhừ và mịn, nấu cơm cho trẻ lớn cũng dễ ăn sẽ đỡ cho cha mẹ khá nhiều công đoạn. Nếu đang muốn thử, bát cơm nấu từ gạo ST25 là một lựa chọn để so với loại gạo gia đình đang dùng.